J.R.R. Tolkien: Ένας άλλος κόσμος

J. R. R. Tolkien
J. R. R. Tolkien

Είναι ο συγγραφέας μερικών από τα πιο επιτυχημένα λογοτεχνικά έργα που έχουν κυκλοφορήσει.

Είναι ο συγγραφέας το όνομα του οποίου είναι γνωστό σε ανθρώπους που δεν έχουν ανοίξει βιβλίο στη ζωή τους.

Είναι ο John Ronald Reuel Tolkien, ο J. R. R., για πολλούς ο πατέρας της σύγχρονης λογοτεχνίας του φανταστικού και ένα από τα σημαντικότερα πρόσωπα του προηγούμενου αιώνα.

Έχει ορδές θαυμαστών που τον θεωρούν ως το μεγαλύτερο συγγραφέα της ιστορίας, άτομα που έχουν απομνημονεύσει τις ιστορίες του, που είναι έτοιμα να αποδείξουν ότι υπάρχει βαθύτερο σκεπτικό πίσω από κάθε λέξη του.

Έχει πολλούς επικριτές, που εμμένουν στην παραμυθένια ατμόσφαιρα των έργων του ως υπερβολική, που θεωρούν τις απόψεις του απόλυτες ή αμφιλεγόμενες, που βλέπουν τον όγκο του έργου του ως άνευ ουσίας, κομπορρημοσύνη που καλύπτει ένα ρηχό αποτέλεσμα.

Στις δεκαετίες που έχουν περάσει από την κυκλοφορία των μνημειωδών έργων του, ‘The Hobbit’ και ‘The Lord of the Rings’, ο J. R. R. Tolkien έχει αναχθεί σε ανέγγιχτο ιδανικό από μερικούς, σε δαίμονα υπεύθυνο για την προβλεψιμότητα της φαντασίας από άλλους, σε λατρεμένο συγγραφέα εκατομμυρίων και σε έναν από τους πλέον επιδραστικούς δημιουργούς της λογοτεχνίας.

Οι πλοκές του, το νόημα πίσω από τα έργα του, οι εμπνεύσεις του και οι απόψεις του, έχουν αναλυθεί όσο λίγων. Οι ατέρμονες διαφωνίες επ’ αυτών και περί του αν τελικά η αδιαμφισβήτητη επιρροή του έχει αποβεί ευεργετική ή περιοριστική αποτελούν σύνηθες φαινόμενο.

Οπωσδήποτε πάντως ο Tolkien άφησε ανεξίτηλο στίγμα στον πολιτισμό.

Η φανταστική λογοτεχνία περιστρεφόταν γύρω από αυτόν και το έργο του για χρόνια, ενώ μέχρι και σήμερα αποτελεί πηγή έμπνευσης και σημαντικό σημείο αναφοράς για τους πολυάριθμους συγγραφείς του είδους. Ενέπνευσε εμμέσως μέχρι και τους επικριτές του, όντας η κύρια σταθερά σε τεχνικές και πρακτικές στις οποίες αυτοί αντιτίθενταν.

Θα μπορούσε να μιλήσει κανείς για μονοπώλιο στη φαντασία, εποχές που η πλειοψηφία των κυκλοφοριών είτε μιμούνταν σε μεγάλο βαθμό τον Tolkien είτε γράφονταν με σαφή προσπάθεια διαφοροποίησης από αυτόν.

Η οθόνη αποτελεί φυσικά άλλο ένα επιτυχέστατο μέσο για τη διάδοση των ιστοριών του συγγραφέα, με τις ταινίες-φαινόμενο του Peter Jackson στις αρχές του αιώνα.

Η μεταφορά του ‘The Lord of the Rings’ στον κινηματογράφο αποτέλεσε κάτι περισσότερο από μια απλή εμπορική επιτυχία, δίνοντας ακόμα μεγαλύτερη προώθηση στα βιβλία και παράλληλα θέτοντας νέα πρότυπα για τις μελλοντικές ταινίες φαντασίας.

Και φυσικά η μουσική δεν έμεινε ανεπηρέαστη, με τη Μέση-Γη να γίνεται αγαπημένο θέμα πολλών ειδών και σχημάτων, με τη rock και ιδίως τη metal να έχουν την τιμητική τους.

Από το ‘Ramble On’ των Led Zeppelin και το ‘Nimrodel/The Procession/The White Rider’των Camel μέχρι τη μουσική μεταφορά του ‘The Silmarillion’ στο ‘Nightfall on Middle-Earth’των Blind Guardian και από τους Cirith Ungol μέχρι τους Amon Amarth και τον Shagrath των Dimmu Borgir, το έργο του Tolkien βρίσκεται παντού.

Αινιγματικά, αιθέρια και αιωνόβια ξωτικά, περήφανοι, σκληραγωγημένοι και γενειοφόροι νάνοι, βίαια και ζωώδη ορκ, χαρωπά και φιλόξενα χόμπιτ, αρχαίοι περιπλανώμενοι μάγοι και άπληστοι, πανίσχυροι δράκοι ξεχύνονται από τις σελίδες του συγγραφέα για να επηρεάσουν φαινομενικά κάθε πτυχή του κόσμου.

Τα πρότυπα, οι αρχές και τα χαρακτηριστικά των φανταστικών λαών και χαρακτήρων του είναι από τα πλέον συνηθισμένα και εύκολα αναγνωρίσιμα, κάνοντας ξανά και ξανά την εμφάνισή τους σε μεταγενέστερες δουλειές και αποτελώντας συχνά το αναμενόμενο για τον αναγνώστη, ακροατή ή θεατή.

Με τέτοια επίδραση δεν είναι παράξενο που πολλοί θεωρούν τελικά την εξάπλωση της Tolkien φαντασίας προβληματική. Είναι αλήθεια ότι διαμόρφωσε ολόκληρες γενιές, σε βαθμό σχεδόν περιοριστικό κατά καιρούς. Λογοτεχνία που στηριζόταν ίσως υπερβολικά στις ιστορίες της Μέσης-Γης, σε σημείο που να καθίσταται αποπνικτική για τη δημιουργικότητα.

Και φυσικά, η ίδια η γραφή δεν είναι τέλεια, ό,τι και αν θέλουν να πιστεύουν οι φανατικοί οπαδοί του. Μπορεί να γίνει κουραστικός. Μπορεί να γίνει προβλέψιμος. Μπορεί να απορροφηθεί τόσο στο ευρύτερο σύνολο που να παραβλέψει την ανάπτυξη των χαρακτήρων του.

Αλλά ακόμα και έτσι παραμένει ένας ανεπανάληπτος συγγραφέας. Είναι από τους πρώτους που έχτισαν έναν ολόκληρο κόσμο μέσα από τα βιβλία τους, και παραμένει από τους καλύτερους, αν όχι ο καλύτερος σε αυτό.

Οι απόψεις του, τα πιστεύω του και τα οράματά του γέννησαν ένα άλλο σύμπαν, έναν άλλον πλανήτη, με τις δικές του χώρες και γλώσσες, τους δικούς του θεούς και ήρωες, τη δική του πικρή αλλά και ελπιδοφόρα ιστορία.

Οι μαγευτικές περιγραφές του και η επιμονή και σημασία που έδινε στη λεπτομέρεια ζωντάνεψαν ονειρικές εικόνες στη φαντασία των αναγνωστών του.

Είναι ο άνθρωπος που έχει δώσει στον κόσμο τη σοφία και το χιούμορ του Γκάνταλφ, την εφευρετικότητα και αισιοδοξία του Μπίλμπο, την αγάπη του Μπέρεν και της Λούθιεν.

Ο Tolkien μεγάλωσε γενιές. Έθεσε βάσεις. Θεμελίωσε σχολές και καθόρισε πρότυπα. Μπορεί να μην κρύβει κάποιο μυστικό νόημα πίσω από την κάθε του πρόταση, αλλά πρόκειται αδιαμφισβήτητα για συγγραφέα με βάθος και όραμα.

Δεν είναι τέλειος. Αλλά δεν είναι και φλύαρος παραμυθάς.

Στον Tolkien υπάρχει ένας άλλος κόσμος. Ένας κόσμος που δεν γνωρίζαμε ότι ξέραμε. Ένας κόσμος τον οποίο νοσταλγούμε. Ένας κόσμος θλίψης αλλά και αισιοδοξίας.

Ένας κόσμος για όλους μας.